بانک زمان در ایران چیست؟ / صفر تا صد طرح جدید دولت برای تبادل خدمات بدون پول

این طرح که در قالب برنامه هفتم توسعه وارد ادبیات رسمی کشور شده، قرار است به‌عنوان بستری برای گسترش خدمات داوطلبانه، تقویت محله‌محوری و حمایت اجتماعی در ایران اجرا شود.

بانک زمان چیست؟

بانک زمان یک شبکه اجتماعی و خدماتی است که در آن افراد می‌توانند با صرف زمان برای کمک به دیگران، اعتبار زمانی دریافت کنند. هر یک ساعت خدمت برابر با یک ساعت اعتبار است و افراد بعداً می‌توانند از خدمات سایر اعضا استفاده کنند.

در این مدل، پول حذف می‌شود و «زمان» به واحد ارزش تبدیل خواهد شد؛ به همین دلیل از بانک زمان به‌عنوان «بانک بدون پول» نیز یاد می‌شود.

خدمات قابل ارائه در بانک زمان شامل موارد زیر است:

• مراقبت از سالمندان

• آموزش و تدریس

• خدمات مشاوره

• کمک در امور روزمره

• فعالیت‌های داوطلبانه محلی

• حمایت از افراد دارای معلولیت

هدف دولت از راه‌اندازی بانک زمان

دولت اعلام کرده هدف اصلی این طرح، افزایش سرمایه اجتماعی و تقویت ارتباطات محله‌ای است. مسئولان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی معتقدند با گسترش زندگی شهری، روابط سنتی همسایگی و شبکه‌های حمایتی ضعیف شده و بانک زمان می‌تواند بخشی از این خلأ را جبران کند.

بر اساس مصوبه برنامه هفتم توسعه، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی موظف شده زیرساخت ایجاد بانک زمان را فراهم کند.

بانک زمان چگونه کار می‌کند؟

سازوکار بانک زمان به این شکل طراحی شده است:

1. افراد در سامانه بانک زمان ثبت‌نام می‌کنند.

2. مهارت‌ها و خدمات قابل ارائه خود را ثبت می‌کنند.

3. به دیگر اعضا خدمت ارائه می‌دهند.

4. به ازای مدت‌زمان خدمت، اعتبار زمانی دریافت می‌کنند.

5. از اعتبار خود برای دریافت خدمات دیگران استفاده می‌کنند.

برای مثال، فردی که دو ساعت به سالمندی کمک کرده، می‌تواند بعداً دو ساعت خدمات آموزشی، مشاوره یا خدمات دیگر دریافت کند.

آیا بانک زمان یک بانک مالی است؟

خیر. مسئولان وزارت رفاه تأکید کرده‌اند که بانک زمان هیچ ارتباطی با نظام بانکی و تبادلات مالی ندارد و قرار نیست جایگزین پول شود.

در این طرح، دولت نقش «تسهیل‌گر» و «ناظر» را دارد و هدف اصلی، توسعه خدمات اجتماعی و داوطلبانه است.

احمد میدری درباره بانک زمان چه گفت؟

احمد میدری در سخنان مختلف خود بر توسعه مشارکت اجتماعی، کاهش تصدی‌گری دولت و تقویت تعاونی‌ها تأکید کرده است. او معتقد است دولت باید بیشتر نقش تسهیل‌گر داشته باشد و بستر فعالیت‌های مردمی را فراهم کند.

اگرچه جزئیات کامل اجرایی بانک زمان هنوز منتشر نشده، اما وزارت رفاه اعلام کرده این طرح با محوریت محله‌ها و شبکه‌های مردمی اجرا خواهد شد.

مجلس چه مصوبه‌ای درباره بانک زمان داشت؟

نمایندگان مجلس شورای اسلامی در جریان بررسی برنامه هفتم توسعه، وزارت تعاون را موظف کردند زیرساخت‌های ایجاد بانک زمان را فراهم کند تا خدمات رایگان و مراقبتی برای سالمندان و افراد نیازمند توسعه پیدا کند.

نقش محله‌محوری در بانک زمان

یکی از مهم‌ترین اهداف بانک زمان، توسعه «محله‌محوری» است. دولت معتقد است بسیاری از مشکلات اجتماعی در سطح محله‌ها قابل مدیریت هستند و اگر مردم در قالب شبکه‌های حمایتی محلی فعالیت کنند، وابستگی به منابع دولتی کاهش پیدا می‌کند.

بانک زمان قرار است بستری برای:

• افزایش تعامل همسایگان

• توسعه فعالیت‌های داوطلبانه

• تقویت اعتماد اجتماعی

• ایجاد شبکه‌های حمایتی محلی

فراهم کند.

تجربه کشورهای دیگر در اجرای بانک زمان

طرح بانک زمان پیش از ایران در کشورهای مختلفی اجرا شده است؛ از جمله:

• ژاپن

• آمریکا

• بریتانیا

در بسیاری از این کشورها، بانک زمان به‌ویژه در حوزه سالمندان و خدمات اجتماعی موفق بوده و موجب افزایش مشارکت عمومی و کاهش احساس تنهایی در جامعه شده است.

چالش‌های اجرای بانک زمان در ایران

کارشناسان معتقدند موفقیت این طرح به چند عامل مهم بستگی دارد:

۱. اعتماد عمومی

بدون شکل‌گیری اعتماد اجتماعی، امکان توسعه شبکه‌های داوطلبانه وجود ندارد.

۲. زیرساخت دیجیتال

سامانه بانک زمان باید امکان ثبت خدمات، اعتبارسنجی و نظارت بر کیفیت خدمات را فراهم کند.

۳. فرهنگ مشارکت اجتماعی

موفقیت این طرح نیازمند مشارکت واقعی مردم و فرهنگ‌سازی گسترده است.

۴. نظارت بر کیفیت خدمات

اگر سیستم ارزیابی خدمات ضعیف باشد، اعتماد عمومی به طرح کاهش پیدا می‌کند.

رئیس مجمع ملی خیرین کشور نیز تأکید کرده زیرساخت‌های بانک زمان باید هرچه سریع‌تر اجرا شود و دولت مسئول اصلی ایجاد این بستر است.

آیا بانک زمان در ایران اجرایی شده است؟

تا این لحظه، بانک زمان هنوز به‌صورت سراسری اجرایی نشده اما زیرساخت قانونی آن در برنامه هفتم توسعه تصویب شده و وزارت رفاه در حال برنامه‌ریزی برای اجرای تدریجی این طرح است.

برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد اجرای کامل بانک زمان ممکن است چند سال زمان نیاز داشته باشد تا زیرساخت‌های فنی و اجتماعی آن فراهم شود.

جمع‌بندی

بانک زمان یکی از مهم‌ترین طرح‌های اجتماعی جدید در ایران محسوب می‌شود؛ طرحی که در آن «زمان» جایگزین پول می‌شود و مردم از طریق ارائه خدمات اجتماعی و داوطلبانه، اعتبار زمانی کسب می‌کنند.

دولت امیدوار است این مدل بتواند:

• سرمایه اجتماعی را تقویت کند،

• مشارکت مردمی را افزایش دهد،

• خدمات محله‌محور را توسعه دهد،

• و بخشی از مشکلات اجتماعی را با کمک خود مردم حل کند.

با این حال، موفقیت بانک زمان در ایران به اعتماد عمومی، زیرساخت اجرایی، فرهنگ مشارکت و نحوه مدیریت دولت وابسته خواهد بود.