بازپس‌گیری ثروت ملی از چنگ سعودی‌ها / پاتک ناگهانی تهران در خلیج فارس!

در میانه آب‌های خلیج فارس و در مرز دریایی ایران و عربستان سعودی، یکی از مهم‌ترین مخازن گازی مشترک منطقه قرار دارد؛ میدانی که در بخش ایرانی با نام «فرزاد B» و در سوی مقابل با عنوان «عربیه» شناخته می‌شود. این میدان در فاصله حدود ۸۵ کیلومتری شرق بوشهر و ۳۵ کیلومتری میدان فرزاد A واقع شده و از نظر حجم ذخایر، جایگاهی راهبردی در سبد گازی کشور دارد.

برآورد‌ها نشان می‌دهد حجم گاز درجای این میدان حدود ۳۲۹ تریلیون فوت مکعب (معادل قابل توجهی به مترمکعب) است که بخش عمده آن، حدود ۲۳ تریلیون مترمکعب، در محدوده ایران قرار گرفته است. با وجود این ظرفیت عظیم، طی بیش از یک دهه گذشته ایران عملاً بهره‌برداری مؤثری از این میدان نداشته است.

در حالی که این میدان در سال ۲۰۱۲ کشف شد و عربستان از سال ۲۰۱۳ تولید گاز طبیعی و میعانات گازی را از بخش خود آغاز کرد، طرف ایرانی به دلایل مختلف از جمله تحریم‌ها، اختلافات قراردادی و طولانی شدن مذاکرات، نتوانست وارد فاز تولید شود.

مذاکرات نافرجام با هند و فرصت‌های از دست‌رفته

پس از کشف میدان، مذاکراتی برای توسعه آن با شرکت هندی ONGC آغاز شد و حتی توافق‌هایی نیز میان طرفین صورت گرفت. اما در سال ۲۰۱۴، شرکت هندی به‌صورت یک‌جانبه و با استناد به تحریم‌ها از ادامه همکاری انصراف داد. این عقب‌نشینی، روند توسعه میدان را با وقفه‌ای جدی مواجه کرد.

هرچند مذاکرات در قالب دور دوم ادامه یافت، اما درخواست طرف هندی برای خرید گاز با قیمت‌های پایین و نامتعارف، فرآیند توافق را طولانی و پیچیده کرد. در کنار این موضوع، تعلل و ضعف در تصمیم‌گیری‌های اجرایی نیز موجب شد توسعه این میدان مشترک سال‌ها به تعویق بیفتد؛ تعویقی که در عمل به معنای ادامه برداشت یک‌جانبه طرف مقابل بود.

چرخش راهبردی؛ تکیه بر توان داخلی

با شکست مذاکرات خارجی و روشن شدن روند وقت‌کشی‌ها، وزارت نفت تصمیم گرفت توسعه میدان را با اتکا به توان فنی و مهندسی داخلی پیش ببرد. در همین چارچوب، اردیبهشت ۱۴۰۲ تفاهم‌نامه طراحی، خرید، ساخت، بارگیری و نصب جکت میدان گازی فرزاد B امضا شد؛ اقدامی که عملاً آغاز مرحله اجرایی پروژه به شمار می‌رود.

در اواخر بهمن‌ماه سال جاری، عملیات بارگیری نخستین جکت سکوی سرچاهی این میدان با موفقیت انجام شد. این جکت عظیم با وزن یک هزار و ۴۸۵ تن و ارتفاع بیش از ۶۰ متر، به‌عنوان فونداسیون سکوی حفاری طراحی شده و آماده انتقال و نصب در موقعیت میدان در خلیج فارس است.

بارگیری این سازه، به منزله ورود رسمی پروژه به فاز اجرایی توسعه تلقی می‌شود؛ مرحله‌ای که سال‌ها انتظار آن کشیده می‌شد.

توسعه در شرایط پیچیده فنی و تحریمی

کیوان طریقتی، مجری طرح توسعه میدان گازی فرزاد، با اشاره به آغاز عملیات اجرایی اعلام کرده است که این میدان یکی از پیچیده‌ترین پروژه‌های فراساحلی کشور محسوب می‌شود. به گفته وی، ویژگی‌های خاص سازند، فشار و دمای بالا، خواص سنگ و سیال و شرایط حفاری، چالش‌های متعددی را پیش‌روی تیم اجرایی قرار داده است.

وی توضیح داد که پس از نصب جکت WHP۱ و استقرار دکل حفاری در موقعیت FB۰۱، عملیات حفاری چاه توصیفی–تولیدی آغاز و در ادامه چاه‌های توسعه‌ای–تولیدی حفر خواهد شد. همچنین برای مقابله با شرایط خورنده و فشار بالا، تجهیزات ویژه مقاوم در برابر خوردگی طراحی و در مراحل مهندسی و تأمین کالا لحاظ شده است.

به گفته طریقتی، در فرآیند حفاری، عملیات مغزه‌گیری، چاه‌پیمایی، چاه‌آزمایی، ایمن‌سازی و تکمیل چاه‌ها با تمهیدات فنی خاص انجام خواهد شد تا ریسک‌های اجرایی به حداقل برسد.

پتروپارس: عبور از انتظار، ورود به عمل

حمیدرضا ثقفی، مدیرعامل شرکت پتروپارس به‌عنوان پیمانکار اصلی توسعه میدان، بارگیری جکت را صرفاً یک دستاورد فنی ندانسته و آن را نقطه عطفی راهبردی توصیف کرده است.

به گفته وی، هر روز تأخیر در توسعه این میدان مشترک به معنای از دست رفتن بخشی از ثروت ملی بوده است. او تأکید کرده که توسعه فرزاد B تنها با هدف افزایش تولید گاز انجام نمی‌شود، بلکه مهم‌ترین مأموریت آن صیانت از مخزن مشترک و جلوگیری از مهاجرت گاز به سمت بخش مقابل است.

طبق برنامه‌ریزی‌ها، این میدان با هدف تولید روزانه حدود ۲۸ میلیون مترمکعب گاز ترش طراحی شده و ساخت جکت فعلی، مسیر حفاری شش حلقه چاه توسعه‌ای را هموار می‌کند.

ثقفی همچنین تأکید کرده که طراحی، ساخت و بارگیری این سازه به‌طور کامل با اتکا به توان داخلی انجام شده و نشان‌دهنده ظرفیت فنی کشور در اجرای پروژه‌های بزرگ در شرایط تحریمی است.

ضرورت تسریع در توسعه میادین مشترک

در همین حال، اصغر ابراهیمی اصل، کارشناس حوزه انرژی، بر لزوم سرمایه‌گذاری گسترده‌تر در میادین مشترک نفت و گاز خلیج فارس تأکید کرده است. به گفته وی، عربستان از میادین فرزاد A و B سالانه میلیارد‌ها دلار درآمد کسب می‌کند، در حالی که ایران تاکنون سهمی از این منبع مشترک نداشته است.

او با اشاره به میدان مشترک فروزان نیز اظهار کرد که اختلاف سطح تولید میان دو کشور در برخی میادین مشترک چشمگیر است و ادامه این وضعیت می‌تواند به تخلیه بخش قابل توجهی از مخزن به نفع طرف مقابل منجر شود.

این کارشناس تصریح کرد که بهره‌برداری از میادین مشترک باید در اولویت مطلق سرمایه‌گذاری‌های صنعت نفت قرار گیرد، چرا که در این میادین، زمان عاملی تعیین‌کننده است و هر روز تأخیر می‌تواند به معنای انتقال بخشی از منافع ملی به سوی دیگر مخزن باشد.

با آغاز فاز اجرایی توسعه فرزاد B، به نظر می‌رسد ایران پس از سال‌ها وقفه، عزم جدی برای تثبیت سهم خود در یکی از مهم‌ترین میادین مشترک گازی خلیج فارس جزم کرده است؛ میدانی که سرنوشت آن می‌تواند معیاری برای ارزیابی راهبرد کشور در صیانت از منابع مشترک انرژی باشد.