فوری / تاوان سنگین تنش در خاورمیانه برای صنایع جهانی

روی به‌عنوان چهارمین فلز پرمصرف جهان نقشی کلیدی در صنایع مختلف از جمله خودروسازی، ساخت‌وساز و زیرساخت دارد. به همین دلیل هرگونه اختلال در عرضه آن می‌تواند به طور مستقیم بر تولید صنعتی در بخش‌های مختلف اقتصاد جهانی اثر بگذارد. برخلاف فلزات گران‌بها که به طور عمده نقش دارایی ذخیره‌ای دارند، روی یک فلز صنعتی است و کمبود آن به سرعت به کاهش تولید در صنایع پایین‌دستی منجر می‌شود.

گلوگاه‌های ژئوپلیتیکی در تجارت کنسانتره روی

بررسی‌ها نشان می‌دهد بخش مهمی از تجارت کنسانتره روی جهان به مسیرهای حمل‌ونقل دریایی خاورمیانه وابسته است. مسیری که اکنون با ریسک‌های ژئوپلیتیکی قابل توجهی روبه‌رو شده است. در حال حاضر حدود ۷۸۰ هزار تن کنسانتره روی در سال از مسیرهایی عبور می‌کند که در معرض اختلالات احتمالی ناشی از درگیری‌های نظامی قرار دارند.

در این میان تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی محسوب می‌شود و حدود ۴.۵ درصد از تجارت جهانی کالاها از این مسیر عبور می‌کند. بسته شدن یا ناامن شدن این مسیر می‌تواند جریان عرضه فلزات صنعتی از جمله روی را با اختلال جدی مواجه کند.

از سوی دیگر، بندر عباس به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین مبادی صادرات کنسانتره روی ایران شناخته می‌شود و هرگونه اختلال در فعالیت آن می‌تواند بر عرضه جهانی این فلز اثرگذار باشد. در کنار آن، برخی بنادر عمان نیز نقش هاب انتقال مجدد محموله‌های معدنی منطقه را ایفا می‌کنند.

واکنش کارخانه‌های ذوب چین

چین که بزرگ‌ترین مصرف‌کننده فلزات پایه در جهان محسوب می‌شود، بیش از سایر کشورها در معرض پیامدهای این اختلال قرار دارد. کارخانه‌های ذوب روی در این کشور بخشی از مواد اولیه خود را از ایران و روسیه تأمین می‌کنند و در نتیجه با افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی به سرعت به دنبال منابع جایگزین رفته‌اند.

بر اساس داده‌های تجاری، چین در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۸۰ هزار تن کنسانتره روی از ایران و عمان وارد کرده است. اکنون با افزایش ریسک‌های حمل‌ونقل، کارخانه‌های چینی به سمت خرید از کشورهایی مانند پرو، قزاقستان و استرالیا حرکت کرده‌اند.

با این حال جایگزینی منابع تأمین کار ساده‌ای نیست. کنسانتره‌های روی در کشورهای مختلف از نظر عیار فلز و میزان ناخالصی تفاوت قابل توجهی دارند و کارخانه‌های ذوب برای استفاده از مواد اولیه جدید باید تنظیمات فنی فرآیند تولید خود را تغییر دهند. در بسیاری موارد، استفاده از کنسانتره‌های با عیار پایین‌تر نیز به افزایش زمان فرآوری و کاهش بهره‌وری منجر می‌شود.

اثر اختلالات بر قیمت جهانی روی

تمرکز صادرات کنسانتره روی ایران و روسیه در بازار چین باعث شده هرگونه اختلال در این مسیرها به سرعت به بازار جهانی منتقل شود. زمانی که کارخانه‌های چینی نمی‌توانند از تأمین‌کنندگان سنتی خود خرید کنند، برای تأمین مواد اولیه به بازار نقدی جهانی روی می‌آورند؛ موضوعی که رقابت برای خرید را افزایش داده و به رشد قیمت‌ها منجر می‌شود.

برآورد تحلیلگران نشان می‌دهد اختلالات ناگهانی عرضه می‌تواند باعث افزایش ۱۵ تا ۲۵ درصدی قیمت‌ها در کوتاه‌مدت شود. علاوه بر این، افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی ممکن است پریمیوم ریسک ۸ تا ۱۲ درصدی را به‌طور پایدار در قیمت‌ها وارد کند.

برخلاف بازار نفت که دارای ذخایر استراتژیک است، بازار روی چنین سازوکاری ندارد و در نتیجه هرگونه کاهش عرضه مستقیماً به کمبود مواد اولیه در صنایع تبدیل می‌شود.

بازنگری در راهبردهای تأمین مواد معدنی

تحولات اخیر باعث شده بسیاری از کارخانه‌های ذوب روی، به‌ویژه در چین، سیاست تنوع‌بخشی به منابع تأمین را در پیش بگیرند. در این چارچوب، شرکت‌ها تلاش می‌کنند مواد اولیه خود را از چند منطقه جغرافیایی مختلف تأمین کنند تا وابستگی به یک مسیر یا کشور کاهش یابد.

همچنین سرمایه‌گذاری در پروژه‌های معدنی در کشورهایی با ثبات سیاسی و زیرساخت حمل‌ونقل متنوع در حال افزایش است. کارشناسان می‌گویند در شرایط جدید، معادنی که به چند مسیر صادراتی دسترسی دارند یا در کشورهای باثبات فعالیت می‌کنند، ارزش راهبردی بیشتری پیدا کرده‌اند.

تغییر ساختار بازار فلزات صنعتی

به باور تحلیلگران، اختلالات ناشی از جنگ در خاورمیانه تنها یک شوک کوتاه‌مدت برای بازار روی نیست، بلکه نشانه‌ای از تغییرات عمیق‌تر در ساختار تجارت جهانی فلزات صنعتی است. بسیاری از کشورها اکنون امنیت تأمین مواد معدنی راهبردی را به یکی از اولویت‌های سیاست صنعتی خود تبدیل کرده‌اند.

در چنین شرایطی انتظار می‌رود تجارت کنسانتره روی در سال‌های آینده بیش از گذشته به‌صورت منطقه‌ای سازمان‌دهی شود و کشورها برای تأمین مواد اولیه خود به همکاری‌های معدنی در چارچوب بلوک‌های اقتصادی و سیاسی روی آورند.

این روند می‌تواند یکی از مهم‌ترین تغییرات در بازار جهانی فلزات پایه در دهه پیش‌رو باشد.